VafodorlikCorpus.uz — o'zbek tilida vafodorlik leksik-semantik uyasini tashkil etuvchi birliklarning yozma manbalardagi qo'llanishini o'rganishga mo'ljallangan ixtisoslashtirilgan annotatsiyalangan elektron tadqiqot korpusidir.

Korpusda vafodorlik semantikasi bilan bog'langan vafodorlik, vafodor, vafo, sadoqat, sodiqlik, sodiq, fidoyilik, fidokorlik, sidq, sidqidil va ular bilan bog'liq boshqa leksik hamda leksik-frazeologik birliklarning tarixiy va zamonaviy yozma manbalardagi kontekstual qo'llanishlari jamlangan.

Har bir kontekst muallif, asar, tarixiy davr va qidiruv birligi kabi metama'lumotlar bilan birgalikda yagona elektron bazada tizimlashtiriladi.

Korpusning asosiy maqsadi o'zbek tilida vafodorlik semantikasini verbalizatsiya qiluvchi birliklarning leksik-semantik tarkibi, paradigmatik munosabatlari, kontekstual xususiyatlari, kollokatsion imkoniyatlari hamda tarixiy taraqqiyotini empirik til materiali asosida tadqiq etish uchun elektron ilmiy muhit yaratishdan iborat.

VafodorlikCorpus.uz korpus materiallarini qidiruv birligi, muallif, asar, tarixiy davr va matn tarkibidagi so'zlar bo'yicha qidirish, filtrlash hamda har bir kontekstni manba ma'lumotlari bilan birgalikda ko'rib chiqish imkonini beradi.

Korpus filologiya, leksikologiya, semantika, frazeologiya, korpus lingvistikasi, lingvoma'naviy tadqiqotlar hamda o'zbek tilining tarixiy taraqqiyotiga oid izlanishlarda qo'shimcha empirik manba sifatida foydalanishga mo'ljallangan.

Korpus tarkibi

Korpus manbalari

Korpusning dastlabki bazasi o'zbek yozma merosining turli davrlariga mansub mualliflar asarlaridan ajratib olingan kontekstlardan tashkil topgan. Asar nomi yonida foydalanilgan nashrning yili ko'rsatilgan; matnning tarixiy davri alohida qayd etiladi.

Hamza Hakimzoda Niyoziy

111

To'la asarlar to'plami. 1-tom.1988-yil
Turkiy adabiyot durdonalari. Muqimiy. Furqat. Hamza 11-jild2022-yil
To'la asarlar to'plami. 2-tom.1988-yil
To'la asarlar to'plami. 4-tom.1988-yil
To'la asarlar to'plami. 3-tom.1988-yil
To'la asarlar to'plami. 5-tom.1988-yil

Alisher Navoiy

105

Mukammal asarlar to'plami. 20 tomlik. 8-tom. Farhod va Shirin1991-yil
Mukammal asarlar to'plami. 20 tomlik. 9-tom. Layli va Majnun1992-yil
Mukammal asarlar to'plami. 20 tomlik. 7-tom. Hayrat-ul abror1991-yil
G'aroyib us-sig'ar1978-yil
Qaro ko'zum. G'azallar1988-yil
Badoe ul vasat1990-yil
Xazoinul maoniy. Navodir ush-shabob1989-yil

Oybek

Navoiy2004-yil
Quyosh qoraymas1977-yil
Mukammal asarlar to'plami. 4-tom1976-yil
Qutlug' qon1969-yil
Mukammal asarlar to'plami. 2-tom1975-yil
Mukammal asarlar to'plami. 3-tom1976-yil
Sozim1980-yil
Mukammal asarlar to'plami. 1-tom1975-yil

Ogahiy

Turkiy adabiyot durdonalari. Ogahiy 9-jild2022-yil
Ogahiy2022-yil

Furqat

Turkiy adabiyot durdonalari. Muqimiy. Furqat. Hamza 11-jild2022-yil

Abdulla Qodiriy

O'tkan kunlar2004-yil
Mehrobdan chayon2004-yil

Nodira

Nodira she'riyatidan1979-yil
Turkiy adabiyot durdonalari. Uvaysiy. Nodira 10-jild2022-yil
Asarlar. 1-jild.1968-yil

Mashrab

Agar oshiqligim aytsam2004-yil
Mashrab. So'fi Olloyor2022-yil

Abdulla Avloniy

Tanlangan asarlar. 2-jild.2006-yil
Tanlangan asarlar. 1-jild.2009-yil

Zahiriddin Muhammad Bobur

Zahiriddin Muhammad Bobur. Nazm durdonalari1995-yil
Bobur devoni2004-yil

O'tkir Hoshimov

Nur borki, soya bor1977-yil
Ikki eshik orasi2016-yil
Ikki karra ikki besh2007-yil
Bahor qaytmaydi2016-yil

Xoja Ahmad Yassaviy

Devoni hikmat2004-yil

Abdurauf Fitrat

Tanlangan asarlar. 5-jild.2010-yil
Tanlangan asarlar. 3-jild.2000-yil
Tanlangan asarlar. 4-jild.2006-yil
Tanlangan asarlar. 1-jild.2000-yil
Tanlangan asarlar. 2-jild.2000-yil

Muqimiy

Turkiy adabiyot durdonalari. Muqimiy. Furqat. Hamza 11-jild2022-yil

Nosiruddin Rabg'uziy

Qissasi Rabg'uziy 2-kitob1991-yil
Qissasi Rabg'uziy 1-kitob1990-yil

Sayfi Saroyi

She'rlar. Guliston1968-yil

So'fi Olloyor

Mashrab. So'fi Olloyor2022-yil
Sabotul ojiziyn1991-yil

Uvaysiy

Turkiy adabiyot durdonalari. Uvaysiy. Nodira 10-jild2022-yil

Lutfiy

Lutfiy2020-yil

Abdulhamid Cho'lpon

Kecha va kunduz2000-yil
Adabiyot nadir1994-yil

Abdulla Qahhor

Asarlar. 2-jild. Qo'shchinor chiroqlari1987-yil

Xorazmiy

Muhabbatnoma1971-yil

Komil Xorazmiy

Tanlangan she'rlar1961-yil

Muhammad Rahimxon Feruz

Ne bo'ldi, yorim kelmadi1991-yil

Mahmudxo'ja Behbudiy

Tanlangan asarlar1999-yil

Huvaydo

Devon2007-yil

Metodologiya

Korpusni shakllantirish tamoyillari

Korpusning tadqiqot obyektini o'zbek tilidagi vafodorlik leksik-semantik uyasiga mansub birliklarning yozma nutqda voqelanishi tashkil etadi. Tadqiqot materiali sifatida turli tarixiy davrlarga mansub badiiy, diniy-ma'rifiy, publitsistik va boshqa yozma manbalardan ajratib olingan kontekstlardan foydalaniladi.

Korpusning ilmiy maqomi

VafodorlikCorpus.uz umumtil korpusi emas, balki muayyan leksik-semantik hodisani o'rganishga mo'ljallangan ixtisoslashtirilgan tadqiqot korpusidir. Shu sababli undagi miqdoriy ko'rsatkichlar avvalo korpusga kiritilgan material doirasidagi birliklar taqsimotini ifodalaydi va o'zbek tilidagi umumiy qo'llanish chastotasi sifatida talqin qilinmaydi.

Materiallarni tanlash mezonlari

Korpusga vafodorlik semantikasi bilan paradigmatik, semantik yoki funksional jihatdan bog'langan birliklar ishtirok etgan kontekstlar kiritiladi. Birliklarni tanlashda lug'aviy ma'no, semantik komponentlar, sinonimik va yaqin ma'noli munosabatlar, kontekstual qo'llanish hamda tarixiy taraqqiyot hisobga olinadi.

Uyaga mansub asosiy birliklar sifatida vafodorlik, vafodor, vafo, sadoqat, sodiqlik, sodiq, fidoyilik, fidoyi, fidokorlik, fidokor, sidq, sidqidil, sidqidillik hamda ular ishtirokidagi leksik-frazeologik birliklar olinadi. Bu birliklar mutlaq sinonim emas: ularning har biri vafodorlik semantikasini o'ziga xos ma'no qirrasi va qo'llanish doirasi bilan ifodalaydi.

Kontekst korpusga o'rganilayotgan birlikning ma'nosi va qo'llanish xususiyatini aniqlash uchun yetarli hajmda kiritiladi. Bir manbada aynan takrorlangan kontekstlar alohida yozuv sifatida qayta kiritilmaydi.

Lemmalash va qidiruv birliklari

Matnda uchragan so'z shakllari asosiy lug'aviy shakliga biriktiriladi. Masalan, sodiqning, sodiqqa, sodiqlar shakllari sodiq lemmasi ostida, vafodorlikni, vafodorligi shakllari esa vafodorlik lemmasi ostida qayd etiladi. Ko'p komponentli birliklar va barqaror birikmalar (masalan, vafo qilmoq, fido qilmoq) alohida qidiruv birligi sifatida qayd etiladi. Kontekstning asl matndagi ko'rinishi o'zgartirilmaydi.

Korpusda quyidagi tushunchalar farqlanadi:

lemma — so'zning lug'aviy (asosiy) shakli
so'z shakli — lemmaning matnda uchragan grammatik shakli
ko'p komponentli birlik — ikki va undan ortiq komponentdan tarkib topgan leksik-frazeologik birlik
kollokatsiya — birlikning kontekstda boshqa so'z bilan hosil qilgan barqaror yoki muntazam birikmasi
qidiruv birligi — korpusda kontekst biriktiriladigan lemma yoki ko'p komponentli birlik

Kontekst va manba ma'lumotlari

Har bir korpus yozuvi imkon qadar quyidagi ma'lumotlar bilan birga qayd etiladi:

qidiruv birligi
kontekst
muallif
asar yoki manba nomi
tarixiy davr (matnning yaratilish davri bo'yicha)
foydalanilgan nashrning yili
sahifa yoki manba identifikatori
zarur hollarda kollokatsion birikma

Bu ma'lumotlar korpus materialini muallif, asar, tarixiy davr va qidiruv birliklari bo'yicha qidirish hamda qiyoslash imkonini beradi.

Davrlashtirish

Korpus materiallari matnning yaratilish davri, u aniq bo'lmagan hollarda esa muallifning ijod davri asosida tarixiy davrlar bo'yicha tasniflanadi. Sanasi aniq bo'lmagan tarixiy matnlar uchun manbashunoslik va adabiyotshunoslikda qabul qilingan davriy tavsiflardan foydalaniladi.

Tarixiy tahlilda matnning yaratilish davri bilan foydalanilgan nashrning sanasi o'zaro farqlanadi. Matnning lingvistik davri diaxron tasnif uchun asosiy mezon bo'lib xizmat qiladi, nashr yili esa bibliografik metama'lumot sifatida alohida qayd etiladi. Masalan, XV asrda yaratilgan matnning XX asrdagi nashri korpusda XV asr materiali sifatida tasniflanadi.

Bir necha asrga taalluqli manbalar (masalan, XIX–XX asr) har bir tegishli asr ostida hisobga olinadi. Shu sababli tarixiy davrlar bo'yicha ko'rsatkichlar yig'indisi kontekstlar umumiy sonidan ortiq bo'lishi mumkin.

Annotatsiya tamoyillari

Annotatsiya oldindan belgilangan yagona mezonlar asosida amalga oshiriladi. Qidiruv birligi, muallif nomi, asar, tarixiy davr va boshqa metama'lumotlar korpus bo'ylab bir xil shaklda kiritiladi. Asl matnning grafik va imloviy xususiyatlari imkon qadar saqlanadi; zarur normallashtirishlar esa qidiruv va tasniflash maqsadida alohida metama'lumot darajasida amalga oshiriladi.

Korpusning ochiq va rivojlanuvchi xususiyati

VafodorlikCorpus.uz yopiq hajmdagi statik baza sifatida emas, yangi manbalar va kontekstlar bilan bosqichma-bosqich kengayib boruvchi tadqiqot resursi sifatida shakllantiriladi. Korpus tarkibidagi statistik ko'rsatkichlar bazaga yangi materiallar qo'shilishi bilan yangilanib boradi.

Biz haqimizda

Loyiha jamoasi

Loyiha muallifi

Umurzaqova Aziza Baxtiyor qizi

Navoiy davlat universiteti tayanch doktoranti

VafodorlikCorpus.uz — o'zbek tilida vafodorlik leksik-semantik uyasiga mansub birliklarning semantik, kontekstual, kollokatsion va tarixiy xususiyatlarini yozma manbalar asosida tizimli o'rganishga yo'naltirilgan elektron ilmiy resurs.

Korpusning ilmiy konsepsiyasini ishlab chiqish, tadqiqot yo'nalishini belgilash, manbalarni tanlash, vafodorlik uyasiga kiritiladigan birliklar doirasini aniqlash, kontekstlarni yig'ish va saralash, lemmalash hamda annotatsiya mezonlarini ishlab chiqish korpus yaratuvchisi tomonidan amalga oshirilgan.

Korpus materiali turli tarixiy davrlarga mansub yozma manbalar asosida shakllantiriladi; uyaga mansub birliklarning kontekstual qo'llanishlari muallif, asar, tarixiy davr, qidiruv birligi va bibliografik ma'lumotlar bilan birgalikda tizimlashtiriladi.

Ilmiy rahbar

Yuldashev Farrux Haqberdiyevich

Filologiya fanlari doktori, professor

Korpusning ilmiy-metodologik yo'nalishi dissertatsiya tadqiqotining umumiy konsepsiyasi doirasida ilmiy rahbar tavsiyalari va maslahatlari asosida takomillashtirib boriladi. Ilmiy rahbar tadqiqotning nazariy asoslari, tahlil mezonlari va ilmiy yondashuvlarini shakllantirish jarayonida ilmiy maslahat va metodologik yo'naltirishni amalga oshiradi.

VafodorlikCorpus.uz yangi manbalar, kontekstlar va annotatsion ma'lumotlar bilan bosqichma-bosqich kengaytirib boriladigan elektron tadqiqot resursi hisoblanadi.

Huquqiy

Foydalanish va iqtibos berish qoidasi

Korpusdagi kontekstlar ilmiy-tadqiqot va ta'lim maqsadlarida erkin foydalanish uchun ochiq. Material asosida tayyorlangan ilmiy ish, maqola yoki tadqiqotda korpusga quyidagi shaklda iqtibos berish so'raladi:

VafodorlikCorpus.uz. O'zbek tilida vafodorlik leksik-semantik uyasining annotatsiyalangan elektron korpusi [Elektron manba]. URL: https://vafodorlikcorpus.uz/ (murojaat sanasi: __.__.____).

Kontekstlarning asl manbalari (asar, muallif) tegishli holatlarda alohida ko'rsatilishi kerak. Korpus materialini tijorat maqsadida ko'paytirish yoki qayta tarqatishdan oldin loyiha egasi bilan bog'lanish tavsiya etiladi.